30 Set II Encontro Atlántico de Festivais de Cinema: o rural como motor cultural
O pasado 22 de agosto San Sadurniño converteuse nun punto de encontro clave para o sector audiovisual galego coa celebración do II Encontro Atlántico de Festivais de Cinema, organizado por PROXECTA. A Casa da Cultura acolleu unha xornada na que se reflexionou sobre o papel dos festivais que se desenvolven fóra dos grandes centros urbanos, cun enfoque específico no ámbito rural.
Este texto quere recoller as impresións e aprendizaxes da mesa redonda «Festivais do rural: cultura, comunidade e territorio», un espazo no que representantes de tres proxectos singulares —Chanfaina LAB, FICA (Festival Internacional de Cine de Rúa, Pantón, Lugo) e o Festival Internacional de Documentário de Melgaço (MDOC)—, xunto coas achegas do público, debateron sobre as realidades, retos e oportunidades que afrontan quen programa e organiza desde o rural.
O rural como escenario cultural
O encontro partiu dunha constatación clara: o rural non debe ser visto unicamente como espazo de produción ou de descanso, senón tamén como territorio cultural en activo. Os festivais que nacen nestes contextos teñen a capacidade de achegar cinema e artes audiovisuais a comunidades con menor acceso, ao tempo que fortalecen o tecido social, económico e identitario da contorna.
Neste sentido, destacouse o valor da descentralización cultural como estratexia de desenvolvemento. A experiencia amosa que o cinema pode contribuír á revitalización de vilas e aldeas, xerando novos fluxos de visitantes, activando economías locais e reforzando o orgullo comunitario.
Chanfaina LAB: participación e creación compartida
O Chanfaina LAB exemplifica un modelo no que a comunidade é protagonista. O festival invita a cineastas a rodar curtas en San Sadurniño, sempre en diálogo coa veciñanza. Deste xeito, a poboación convértese en suxeito activo dun proxecto cultural que combina creación contemporánea con empoderamento colectivo.
FICA Pantón: desestacionalización e impacto local
No caso do FICA, Festival Internacional de Cine de Rúa de Pantón, destacou a súa capacidade para desestacionalizar o turismo e activar a economía local máis aló da tempada alta. O festival sostense grazas ao apoio comunitario e ás doazóns, demostrando que é posible artellar un proxecto autoxestionado que, ademais de traer cinema, enche casas rurais, dinamiza bares e restaurantes e pon en valor a vida cultural das aldeas.
MDOC Melgaço: identidade e circulación
O MDOC Melgaço amosou un modelo no que o festival funciona como porta de entrada ao territorio. O público non só asiste a proxeccións, senón que percorre museos, adegas e espazos naturais, nunha experiencia cultural máis ampla. A atmosfera relaxada e auténtica de Melgaço, destacada tanto por organización como polo público asistente, constitúe unha parte esencial da identidade do festival e un factor de fidelización.
Retos e dificultades comúns
A mesa puxo de manifesto que organizar festivais de cinema desde o rural implica afrontar unha serie de condicionantes estruturais e recorrentes, que van máis alá da vontade das persoas organizadoras.
En primeiro lugar, a despoboación progresiva reduce tanto o público potencial como a dispoñibilidade de voluntariado e tecido asociativo que adoita soster estes proxectos. A perda de habitantes supón tamén a erosión de dinámicas comunitarias que, noutros contextos, funcionan como motor e apoio esencial para a actividade cultural.
En segundo lugar, o abandono ou desatención institucional foi identificado como unha das principais trabas. Moitas veces estes festivais carecen de liñas de financiamento estables e de recoñecemento nas políticas culturais, o que obriga a unha xestión intermitente e á dependencia de esforzos individuais ou comunitarios que resultan difíciles de manter no tempo.
A estas limitacións engádense as barreiras loxísticas, tanto no relativo ao transporte de persoas e materiais como á carencia de infraestruturas culturais adecuadas (salas equipadas, conexións dixitais, accesibilidade física aos espazos). Estes obstáculos condicionan a posibilidade de atraer públicos máis amplos e de garantir condicións óptimas para a exhibición audiovisual.
En conxunto, todos estes factores obrigan ás organizacións a deseñar estratexias creativas e altamente colaborativas. Non se trata unicamente de sobrevivir ano tras ano, senón de atopar fórmulas que permitan consolidar os festivais como proxectos estables, sostibles e recoñecidos dentro da paisaxe cultural galega e atlántica.
Estratexias de programación e mediación
Un dos debates centrais xirou arredor da programación e a relación co público. Como achegar propostas arriscadas e experimentais a audiencias diversas sen provocar rexeitamento?
Compartíronse experiencias que apuntan a un modelo de alternancia: combinar obras máis experimentais con outras narrativas ou accesibles, o que se coñece como a estratexia de “unha de caldo e unha de area”. Este equilibrio permite introducir novas linguaxes sen perder complicidade co público, ofrecendo unha programación diversa, pedagóxica e inclusiva.
A mediación foi identificada como elemento clave. As introducións que contextualizan cada obra, a conexión co territorio representado e a creación dun clima de diálogo coas espectadoras son ferramentas que reducen barreiras e multiplican a receptividade. Un exemplo citado foi o dunha espectadora maior que, sen comprender a peza nun sentido formal, recoñeceu o territorio e sentiu unha conexión emocional profunda coa obra. Este tipo de testemuños demostran que a emocionalidade e o recoñecemento da contorna poden ser máis determinantes ca complexidade estética.
Outro dos aspectos centrais da mesa foi a análise do impacto real que os festivais teñen nas comunidades que os acollen. Coincidíase en que a súa contribución vai moito máis aló da programación cinematográfica puntual: estes proxectos son capaces de activar dinámicas sociais e económicas que se manteñen no tempo e que deixan unha pegada duradeira no territorio.
En termos económicos, os festivais xeran un aumento visible da demanda de aloxamento, restauración e servizos diversos. Este incremento tradúcese nun efecto multiplicador sobre a economía local, especialmente para pequenas empresas e negocios familiares que atopan nos días do festival unha oportunidade de reforzar ingresos e fidelizar clientela. O impacto non se limita á duración do evento, senón que moitas veces favorece o posicionamento do territorio como destino cultural atractivo, con capacidade de atraer visitantes fóra de tempada.
No plano social, os festivais contribúen a reforzar a identidade colectiva e a mellorar o ánimo comunitario. A súa celebración convértese nun espazo de encontro interxeracional, onde veciñanza e visitantes comparten experiencias culturais que consolidan o sentimento de pertenza e poñen en valor os recursos propios do territorio. Estes eventos funcionan así como catalizadores de cohesión social, capaces de transformar temporalmente a vida local e de proxectar unha imaxe renovada do rural.
Tamén se destacou o impacto específico sobre a mocidade. Ao ofrecer alternativas culturais de calidade no propio territorio, os festivais axudan a frear o desprazamento das persoas máis novas cara ás cidades en busca de experiencias culturais e de lecer. Demóstrase así que o rural pode ser escenario de propostas actuais, diversas e contemporáneas, o que contribúe a reter talento e a xerar novas formas de participación xuvenil.
Finalmente, a vitalidade cultural amosada pola propia veciñanza foi presentada como un argumento sólido para reclamar maior atención e investimento institucional. A implicación activa das comunidades evidencia que o rural non é un espazo pasivo, senón un territorio prioritario para a acción cultural, cuxo potencial merece ser recoñecido e apoiado de forma estable polas administracións públicas.
Conclusións
O II Encontro Atlántico de Festivais de Cinema deixou clara unha idea fundamental: os festivais do rural son proxectos culturais integrais, capaces de combinar programación cinematográfica coa dinamización social, económica e educativa das súas comunidades.
As conclusións apuntan á necesidade de:
- Reforzar a cooperación entre festivais para compartir aprendizaxes e estratexias.
- Visibilizar os retos comúns (despoboación, abandono institucional, barreiras loxísticas) e reclamar apoios estruturais.
- Manter o equilibrio entre innovación artística, accesibilidade e proximidade co territorio.
- Consolidar o compromiso comunitario, facendo do festival unha experiencia compartida que pertenza á veciñanza tanto como ás profesionais que o organizan.
En definitiva, o encontro subliñou que a cultura de calidade non entende de localizacións: nace do compromiso, da comunidade e da vontade de futuro. Podes ver o video completo na nosa canle de You Tube.